Vasif Hüseynov: Bakı və Yerevan Vensin səfərini ABŞ-ın iştirakının genişlənməsi kimi qiymətləndirir

ABŞ-ın aparıcı beyin mərkəzlərindən biri olan “Jamestown”  – ABŞ və onun müttəfiqləri üçün strateji əhəmiyyət daşıyan qlobal proseslərə dair ilkin mənbələrə əsaslanan analitik təhlillər təqdim edən nüfuzlu araşdırma qurumu  Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin (AIR Center) şöbə müdiri Vasif Hüseynovun “Bakı və Yerevan Vensin səfərini ABŞ-ın iştirakının genişlənməsi kimi qiymətləndirir” başlıqlı məqaləsini dərc edib.

"The Daily Baku" məqaləni təqdim edir:

"ABŞ-ın vitse-prezidenti C.D. Vensin fevralın 9–11-də Ermənistana və Azərbaycana səfəri 2025-ci ilin avqustunda keçirilmiş Vaşinqton Sülh Sammitindən sonra ABŞ-ın Cənubi Qafqazla bağlı ən mühüm diplomatik fəallığı kimi dəyərləndirilir. Səfərin əsas mövzuları nüvə enerjisi, süni intellekt, bağlantı infrastrukturu və strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsi olub. Bu, fəaliyyətdə olan ABŞ vitse-prezidentinin 2008-ci ildə Dik Çeyninin Bakıya səfərindən sonra Azərbaycana ikinci, Ermənistana isə ilk səfəri idi ki, bu da Vaşinqtonun regiona daha dərin mərhələdə cəlb olunduğunu göstərir. Ermənistanın 2026-cı ilin iyununda keçiriləcək parlament seçkiləri ərəfəsində və hər iki ölkənin xarici işlər nazirlərinin 2025-ci ilin avqustunda Ağ Evdə Ermənistan–Azərbaycan sülh sazişinin layihəsini paraflamasından altı ay sonra baş tutan səfər siyasi mesajlarla uzunmüddətli iqtisadi və texnoloji öhdəlikləri birləşdirib.

Yerevanda Vens adi diplomatik ritorikadan kənara çıxaraq bildirib: “Bilirəm ki, [Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanı] qarşıdan seçkilər gözləyir… mənim dəstəyimin hər hansı əhəmiyyəti varsa, o, şübhəsiz ki, buna malikdir.” Bu açıqlama regiondakı bəzi şərhçilər tərəfindən Ermənistan rəhbərliyində davamlılığın Azərbaycanla həssas sülh prosesini asanlaşdıracağı, münaqişədən sonrakı normallaşmanı irəli aparacağı və Ermənistanı Qərbyönlü kursda saxlayacağı kimi qiymətləndirilib.

Səfərin prioritet istiqamətlərindən biri Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutunun inkişafı olub. Bu marşrut Zəngəzur dəhlizi kimi də tanınır və Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Ermənistan ərazisindən keçməklə birləşdirir. ABŞ-ın 27,3 millik bu marşrutu 99 ilədək icarəyə götürərək eksklüziv inkişaf hüquqları əldə etməyi planlaşdırdığı bildirilir. Layihənin məqsədi Ermənistan və Azərbaycan arasında keçmişdə münaqişə predmeti olmuş ərazini ticarət və uzunmüddətli qarşılıqlı asılılıq kanalına çevirməkdir.

Vensin Yerevana səfərinin ən mühüm struktur nəticəsi ABŞ və Ermənistan arasında nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığa dair ikitərəfli saziş üzrə danışıqların başa çatdırılması olub. Vens bildirib ki, bu çərçivə “5 milyard dollar həcmində ABŞ ixracına, əlavə olaraq isə yanacaq və texniki xidmət müqavilələri vasitəsilə 4 milyard dollar dəstəyə yol aça bilər.” Ermənistan mediası isə ilkin olaraq bu rəqəmi 5 milyard dollar həcmində “investisiya” kimi təqdim edib. Tərcümə xətası qısa müddətli ictimai çaşqınlıq yaradıb. “İnvestisiya” ifadəsi birbaşa kapital axınını nəzərdə tutsa da, Vensin açıqlaması ABŞ nüvə texnologiyası, avadanlığı və əlaqəli xidmətlərin satışı formasında ixrac müqavilələrinə aid idi.

Bununla belə, fərq ilkin göründüyü qədər dramatik olmaya bilər. Böyükmiqyaslı nüvə ixrac sazişləri adətən uzunmüddətli maliyyə, texniki və tənzimləyici əməkdaşlıq yaradır. Yanacaq tədarük zəncirləri, texniki xidmət müqavilələri, təhlükəsizlik nəzarəti və kadr hazırlığı uzunmüddətli institusional bağlar formalaşdırır. Müqavilə ABŞ şirkətləri üçün ixrac gəliri kimi qurulsa belə, bu razılaşma Ermənistanın enerji arxitekturasını dəyişdirə və onu Qərb texnoloji sistemlərinə inteqrasiya edə bilər.

Məhz bu nüvə sazişinin əhəmiyyəti Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sərt reaksiyasını izah edir. Nazirliyin sözçüsü Mariya Zaxarova layihənin texnoloji və maliyyə əsaslarını sual altına alıb. O, Vaşinqtonun təşviq etdiyi kiçik modul reaktorların ABŞ ərazisində mövcud olmadığını, onların yalnız kağız üzərində olduğunu iddia edib və konkret texniki detalların ictimaiyyətə təqdim edilmədiyini bildirib.

Zaxarova həmçinin Ermənistan mediasında sazişin misilsiz ABŞ investisiyası kimi təqdim olunmasına etiraz edib. Onun sözlərinə görə, Moskvanın əlində olan məlumata əsasən, razılaşma birbaşa ABŞ kapitalının yatırılmasını nəzərdə tutmur, əksinə, maliyyə yükünün son nəticədə Ermənistan tərəfinin üzərinə düşəcəyi mexanizmdir. O qeyd edib ki, Rusiya onilliklərdir Ermənistanın nüvə sektorunda əsas tərəfdaşıdır və Metsamor Atom Elektrik Stansiyasının istismarı və servisi ilə bağlı dəstək göstərib, hazırda isə onun istismar müddətinin 2036-cı ilədək uzadılması üzərində işləyir. Ümumilikdə, Rusiya rəsmiləri Qərbin Cənubi Qafqazda artan fəallığını Vaşinqtonun geosiyasi təsirini gücləndirmək cəhdi kimi təqdim edirlər.

ABŞ və Rusiya ilə paralel nüvə əməkdaşlığı Ermənistanın növbəti texnoloji inkişaf mərhələsi üçün zəruri olan sabit enerji bazasını təmin edə bilər. Səfərdən əvvəl Ermənistan qabaqcıl NVIDIA çiplərinə çıxış əldə edib və iri süni intellekt məlumat mərkəzi yaratmaq planlarını açıqlayıb. Yüksək məhsuldarlıqlı hesablama infrastrukturunun davamlı fəaliyyəti üçün etibarlı baza elektrik enerjisi vacibdir və bu enerji potensial olaraq ABŞ-dan gətiriləcək kiçik modul reaktorlar vasitəsilə təmin oluna bilər. Vens bildirib ki, yarımkeçirici ixracı Ermənistanın texnoloji modernləşməsinə imkan verəcək. Nüvə və süni intellekt təşəbbüsləri birlikdə Ermənistanın qabaqcıl texnoloji dəyər zəncirlərində yenidən mövqeləndirilməsinə yönəlmiş koordinasiyalı səyləri göstərir.

Səfər ABŞ–Ermənistan münasibətlərinin təhlükəsizlik ölçüsünü də genişləndirib. Ermənistan ABŞ-ın Xarici Hərbi Satış proqramı çərçivəsində təxminən 11 milyon dollar dəyərində V-BAT pilotsuz uçuş sistemləri əldə etməyi planlaşdırdığını təsdiqləyib. Vens bu addımı qabaqlayıcı tədbir kimi təqdim edərək bildirib ki, “sülhü təmin etməyin ən yaxşı yolu real çəkindirmə yaratmaqdır.” Onun sözlərinə görə, bu sistemlər Ermənistanın həssas sərhədlər boyunca müşahidə və kəşfiyyat imkanlarını gücləndirəcək. Böyük silah platformaları ilə müqayisədə miqyası məhdud olsa da, bu satış ABŞ-ın Ermənistana ilk əhəmiyyətli müdafiə texnologiyası transferi kimi qiymətləndirilir və Yerevanın hərbi texnika baxımından ənənəvi olaraq Rusiyadan asılılığı fonunda xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bakıda isə Vens və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasını imzalayıblar. Sənəd əlaqələrin bağlantı, enerji, rəqəmsal infrastruktur və təhlükəsizlik əməkdaşlığı sahələrində yüksəldilməsini nəzərdə tutur. Prezident Əliyev razılaşmanı münasibətlərdə “tamamilə yeni mərhələ”nin başlanğıcı kimi xarakterizə edib və əməkdaşlığın epizodik təmaslardan institusional koordinasiyaya keçəcəyini vurğulayıb.

Vens Azərbaycanı ABŞ üçün “çox, çox, çox mühüm tərəfdaş və dost” adlandıraraq, onun beynəlxalq təhlükəsizlik səylərinə, o cümlədən Əfqanıstanda göstərdiyi töhfələri xatırladıb. Xartiya enerji tranziti, rəqəmsal bağlantı, müdafiə dialoqu və dəniz təhlükəsizliyi kimi sahələrdə əməkdaşlığı rəsmiləşdirir. Bu sənəd Cənubi Qafqazın şərq–qərb ticarət dəhlizləri boyunca coğrafi mərkəzliyinin və Orta Dəhliz çərçivəsində artan əhəmiyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanındığını əks etdirir.

Bağlantı məsələsi Vens və Prezident Əliyev arasında müzakirələrin mərkəzində olub. Prezident Əliyev qeyd edib ki, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Asiyanı Avropa ilə birləşdirəcək “çox etibarlı, təhlükəsiz və genişmiqyaslı nəqliyyat dəhlizi” təmin edəcək. O, həmçinin Azərbaycanın tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldırdığını və Ermənistana neft məhsulları tədarükünə başladığını bildirib ki, bu da siyasi razılaşmalarla yanaşı iqtisadi normallaşmanın da getdiyini göstərir. Bu inkişaflar Bakının bağlantını yalnız kommersiya imkanı deyil, həm də münaqişədən sonrakı sabitliyin möhkəmləndirilməsi mexanizmi kimi gördüyünü göstərir.

Bakı və Yerevandakı şərhçilər Vensin səfərini Vaşinqtonun Cənubi Qafqazda fəal qalmaq və regionun iqtisadi-siyasi strukturlarının formalaşmasında iştirak etmək niyyətinin göstəricisi kimi qiymətləndirirlər. Regional media səfərin Ermənistan–Azərbaycan sülh prosesinin irəlilədilməsinə yönəldiyini vurğulayaraq, Vaşinqtonu regionda birləşdirici aktor kimi təqdim edir."