Yəmənin gələcəyi ilə bağlı Səudiyyə Ərəbistanı ilə BƏƏ arasında gərginlik kritik həddə çatıb

Bu mübahisə Yəmənin cənubunda yeni vətəndaş müharibəsinə səbəb ola, eyni zamanda Sudan və Afrika Buynuzu da daxil olmaqla digər regional münaqişələrə sirayət edə bilər. Yəmən, iki son dərəcə varlı Körfəz dövlətinin siyasi təsir, dəniz yollarına nəzarət və kommersiya imkanları uğrunda mübarizə apardığı bir neçə arenadan yalnız birinə çevrilə bilər.

BƏƏ uzun illərdir Yəməndə fəal rol oynayır və separatçı Cənub Keçid Şurasını (CKŞ) dəstəkləyir. Bir çox müşahidəçilər və Ər-Riyadda çalışan diplomatlar hesab edirdilər ki, ideoloji baxımdan daha iddialı olsa da, “kiçik tərəfdaş” kimi görülən BƏƏ sonda geri çəkiləcək və CKŞ-ni müstəqillik planlarını təxirə salmağa və ya onlardan imtina etməyə, bunun əvəzinə isə daha geniş muxtariyyət və ya Yəmənin Prezident Rəhbərlik Şurasında (PRŞ) daha çox yer əldə etməyə razı salacaq.

Səudiyyə Ərəbistanı Yəməni tarixən öz təsir dairəsi hesab edib. 2015-ci ildə İranın dəstəklədiyi husiləri məğlub etmək məqsədilə şimalda geniş tənqid olunan hava əməliyyatlarına başlayıb, daha sonra isə beynəlxalq təzyiqlər fonunda diplomatik yola üstünlük verərək husilərlə Aden şəhərində yerləşən beynəlxalq səviyyədə tanınmış hökumət arasında barışıq əldə etməyə çalışıb.

Lakin son bir ay ərzində BƏƏ Yəməndə bir çox “qırmızı xətləri” keçib. Bu, Səudiyyə Ərəbistanının Mukalla limanında boşaldılan texnikaya qarşı hava zərbələri endirməsi ilə nəticələnib. Ər-Riyad bildirib ki, bu texnika CKŞ üçün nəzərdə tutulub və BƏƏ limanlarından göndərilib.

Səudiyyə tərəfi vurğulayıb ki, krallığın milli təhlükəsizliyinə hər hansı təhdid qırmızı xətdir və belə təhlükələrin qarşısını almaq üçün bütün zəruri tədbirlər görüləcək.

Bununla yanaşı, BƏƏ uzun müddətdir Yəməndə kommersiya imkanlarını da nəzərdən keçirir. 1990-cı ildə şimalla birləşmədən əvvəl mövcud olmuş cənub müstəqilliyinin bərpasına dair real və geniş ictimai istəyi əsas götürən Əbu-Dabi CKŞ-ni öz əsas aləti kimi seçib. Bu, uğurlu strateji seçim oldu: CKŞ 2019-cu ildə PRŞ-də yerlər əldə etməklə siyasi aktor kimi tanındı.

BMT-nin sülh səylərində uzun müddət kənarda qalan CKŞ lideri Aidarus əz-Zübeydi tədricən Qərbdə tanınmağa başladı və BMT Baş Assambleyası kimi tədbirlərdə iştirak etmək imkanı qazandı. Buna baxmayaraq, CKŞ federativ həllərlə heç vaxt razılaşmayıb və PRŞ çərçivəsində də kənarda saxlanıldığını düşünür.

Bu ay CKŞ fürsətdən istifadə edərək qüvvələrini Yəmənin cənubundakı ən böyük vilayət olan Hədramauta göndərdi. Sürətli şərqə doğru genişlənmə nəticəsində CKŞ keçmiş Cənubi Yəmən dövlətinin demək olar ki, bütün ərazisinə, o cümlədən ən məhsuldar neft yataqlarına nəzarəti ələ aldı. Hədramautdan sonra ölkənin ən şərq vilayəti olan əl-Məhra üzərində nəzarəti qurmaq nisbətən asan oldu.

Bu hadisələr Səudiyyə Ərəbistanı üçün ciddi sarsıntı yaratdı və Ər-Riyad Əbu-Dabiyə diplomatik təzyiqləri artıraraq CKŞ qüvvələrinin geri çəkilməsini tələb etməyə başladı. Səudiyyə tərəfi BƏƏ-ni və separatçıları beynəlxalq səviyyədə təcrid etməyə çalışaraq bildirdi ki, hətta CKŞ mövqelərini qorusa belə, cənub Yəmən beynəlxalq tanınmadan məhrum, zəif “mikrodövlət” olaraq qalacaq.

Hazırda BƏƏ geri addım atmır. Çərşənbə axşamı elan edilən az sayda BƏƏ antiterror qüvvəsinin Yəməndən çıxarılması əhəmiyyətli hesab edilmir, çünki CKŞ-yə siyasi və hərbi dəstək davam edir.

BƏƏ-li politoloq Əbdülxaliq Abdulla ölkəsinin CKŞ-ni müdafiəsini BƏƏ-nin xarakterinin göstəricisi kimi təqdim edir. O, X sosial şəbəkəsində yazıb ki, BƏƏ müttəfiqlərini yarı yolda qoymur, onları səxavətlə və hərtərəfli siyasi və hərbi dəstəklə təmin edir və qarşıdurmadan qaçmır.

Oxşar vətənpərvər ritorika Səudiyyə Ərəbistanında da səslənir. Chatham House analitik mərkəzinin tədqiqatçısı Farea əl-Muslimi bildirib ki, vəziyyət son dərəcə təhlükəlidir. Onun sözlərinə görə, illərlə yerli vasitəçilər üzərindən aparılan rəqabət indi daha birbaşa qarşıdurmaya çevrilir və Səudiyyə Ərəbistanı açıq şəkildə BƏƏ-ni cənub sərhədlərində milli təhlükəsizliyə təhdid yaratmaqda ittiham edir.

Əl-Muslimi əlavə edib ki, bu münaqişə Ər-Riyad və Əbu-Dabi arasında Yəmənin gələcək siyasi quruluşu və ölkə daxilində təsir balansı ilə bağlı fundamental fikir ayrılıqlarını əks etdirir. O, həmçinin qeyd edib ki, coğrafi baxımdan daha uzaqda olmasına baxmayaraq, BƏƏ sahədə daha müdaxiləçi və eksperimental siyasət yürüdüb. Onun fikrincə, bu proses 2017-ci ildə Qətər ətrafında baş verən Körfəz böhranını xatırladır və regionu uzun müddət destabilizə edə bilər.

Mütəxəssis vurğulayıb ki, husilər iki əsas rəqibi arasındakı dərinləşən parçalanmanı öz xeyirlərinə istifadə edə bilərlər. Bir vaxtlar onları birlikdə məğlub etməyə çalışan koalisiya tərəfdaşlarının indi bir-birinə qarşı çıxması husilərin mövqelərini gücləndirə bilər.

Qərb hökumətləri, xüsusilə Vaşinqtonun xəttini izləyənlər, Sudandakı vəziyyətdə olduğu kimi, BƏƏ-ni açıq şəkildə tənqid etmək istəksiz görünürlər. Yəmən məsələsində isə onların simpatiyaları daha çox Səudiyyə Ərəbistanına və vahid Yəmən dövlətinin qorunmasına yönəlmiş ola bilər.